Peron Ekspertów. Aneta Wierzbicka: czas, konsekwencja i stabilne rozwiązania systemowe
Aneta Wierzbicka – menedżerka z ponad 30-letnim doświadczeniem zawodowym zdobywanym zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym. Obecnie pełni funkcję Zastępcy Dyrektora Departamentu Infrastruktury Urzędu Marszałkowskiego Województwa Łódzkiego, gdzie odpowiada za obszary związane przede wszystkim z organizacją i rozwojem publicznego transportu zbiorowego (kolejowego i drogowego), infrastrukturą transportową oraz realizacją projektów o znaczeniu regionalnym.
Jak ocenia Pani obecny poziom przygotowania Polski do liberalizacji rynku kolejowych przewozów pasażerskich?
Uważam, że Polska jest stosunkowo dobrze przygotowana do liberalizacji rynku przewozów pasażerskich. Wynika to przede wszystkim z faktu, że przez ponad 20 lat budowaliśmy fundamenty pod funkcjonowanie konkurencyjnego rynku. W tym czasie znacząco poprawiona została infrastruktura kolejowa, wzrosły nakłady na zakup i modernizację taboru, a także wdrożono rozwiązania wynikające z kolejnych pakietów legislacyjnych Unii Europejskiej.
Istotnym elementem tych zmian było również powstanie i rozwój kilku samorządowych spółek kolejowych, które stworzyły realne podstawy do rozwoju konkurencji na rynku przewozów. Rekordowe wzrosty pasażerów korzystających z kolei, systematycznie zwiększająca się oferta przewozowa w skali całego kraju oraz reaktywacja wielu wcześniej zawieszonych lub zapomnianych połączeń pokazują, że kolej pasażerska znajduje się obecnie na ścieżce rozwoju.
Podkreślenia wymaga, że duże znaczenie ma także doświadczenie zdobyte przez wojewódzkich organizatorów publicznego transportu kolejowego. Szczególnie dotyczy to tych organizatorów, którzy na swoim obszarze zawarli umowy z więcej niż jednym operatorem kolejowym. Posiadają oni już doświadczenie w analizowaniu i audytowaniu kosztów świadczenia usług, sprawowaniu nadzoru i kontroli nad ich poziomem, a także identyfikowaniu czynników i uwarunkowań wpływających na wysokość tych kosztów. To bardzo cenne doświadczenie w kontekście wyzwań związanych z dalszym otwieraniem rynku. Pozwala również lepiej rozpoznawać potencjalne ryzyka, które mogą pojawić się wraz z pełną liberalizacją przewozów.
Jednocześnie nie można tracić z pola widzenia faktu, że 20 lat w perspektywie rozwoju kolei jest okresem stosunkowo krótkim. Odpowiedzialne planowanie funkcjonowania systemu kolejowego oraz podejmowanie decyzji strategicznych powinno uwzględniać perspektywę co najmniej kilku dekad. Szczególnie istotne jest to w przypadku infrastruktury i taboru, których rozwój wymaga ogromnych nakładów oraz długofalowego planowania.
Kolejnym wyzwaniem pozostaje skala potrzeb inwestycyjnych oraz możliwości finansowe poszczególnych organizatorów. Jako kraj bardzo dobrze wykorzystujemy dostępne środki unijne na inwestycje infrastrukturalne i taborowe. Zupełnie inaczej wygląda jednak kwestia finansowania samych usług przewozowych. W tym przypadku każdy organizator musi opierać się przede wszystkim na możliwościach własnego budżetu, co w istotny sposób ogranicza jego możliwości działania, szczególnie w sytuacji rosnących oczekiwań dotyczących oferty przewozowej.
Na ocenę stopnia przygotowania do pełnej liberalizacji wpływa również struktura własnościowa rynku. Obecnie w dużej mierze to sami operatorzy – zarówno samorządowi, tacy jak ŁKA, KM, KW, KŚ, KD czy SKM, jak i Polregio SA oraz PKP Intercity – są właścicielami taboru kolejowego oraz zapleczy technicznych. Organizatorzy przewozów zazwyczaj nie dysponują własnym majątkiem tego rodzaju. Taki model własnościowy stanowi dodatkowe ograniczenie i komplikuje proces pełnego otwarcia rynku, ponieważ wejście nowych operatorów wymaga nie tylko dostępu do infrastruktury, ale również odpowiedniego zaplecza taborowego i technicznego.
Dlatego oceniam, że Polska ma już wiele elementów niezbędnych do dalszej liberalizacji rynku kolejowych przewozów pasażerskich, ale nadal istnieją istotne bariery systemowe, finansowe i organizacyjne. Zbudowaliśmy solidne podstawy, zdobyliśmy doświadczenie i stworzyliśmy warunki do rozwoju konkurencji, jednak pełna liberalizacja wymaga jeszcze rozwiązania szeregu problemów, które wynikają zarówno z krótkiej, w skali kolei, historii obecnego modelu, jak i z jego uwarunkowań własnościowych i finansowych.
Jakie są największe bariery wejścia dla nowych przewoźników na polski rynek kolejowy?
Bariery zależą od modelu funkcjonowania przewoźnika.
W przypadku usług PSC dla operatora jedną z głównych barier jest krótki okres obowiązywania umów. Pozostałe bariery są mniejsze, ponieważ organizator powinien zapewnić lub sfinansować tabor i w dużej mierze przejąć ryzyka związane ze świadczeniem usług. Z kolei dla organizatora oznacza to ryzyko wyższych wydatków na rekompensaty oraz ograniczony wpływ na organizację i jakość usług, jeśli nie ma powiązań właścicielskich z operatorem.
W przypadku open access najważniejsze bariery to wysokie koszty zakupu i utrzymania taboru, ograniczona dostępność odpowiednich pojazdów, procedury administracyjne i regulacyjne, dostęp do infrastruktury i zaplecza technicznego oraz wysokie ryzyko finansowe związane z wejściem na rynek.
Jak powinna wyglądać równowaga między segmentem PSC (usługi publiczne) a open access (dostęp komercyjny)?
Oba segmenty powinny być przede wszystkim komplementarne, przy zachowaniu nadrzędności interesu publicznego.
PSC powinno zapewniać podstawową, powszechnie dostępną ofertę – szczególnie na trasach o znaczeniu społecznym i regionalnym, które ze względu na popyt lub charakter połączeń nie są rentowne komercyjnie. Powinno stanowić podstawę konstrukcji siatki połączeń.
Open access powinien rozwijać się przede wszystkim na trasach o wysokim potencjale pasażerskim, uzupełniając ofertę PSC i przynosząc potencjalne korzyści w postaci większej konkurencji, innowacyjności i lepszej dostępności.
Szczególnej uwagi wymaga jednak konkurencja cenowa. Wejście przewoźnika komercyjnego może w określonych warunkach zmniejszyć przychody z przewozów PSC, a tym samym zwiększyć potrzebną rekompensatę publiczną. Dlatego konieczne są jasne zasady oceny wpływu usług open access na przewozy publiczne oraz mechanizmy chroniące ich podstawową ofertę.
Co konkretnie zyska pasażer na liberalizacji i w jakim horyzoncie czasowym?
Potencjalne korzyści to przede wszystkim większy wybór przewoźników i połączeń, wyższa jakość usług oraz bardziej konkurencyjne ceny.
Aby pasażer rzeczywiście odczuł korzyści z większej liczby operatorów, szczególnie ważne byłoby stworzenie wspólnego systemu sprzedaży biletów oraz ujednolicenie zasad stosowania ulg w różnych gałęziach transportu publicznego.
Jakość usług powinna być określana i egzekwowana przez organizatorów, natomiast w przewozach komercyjnych wyższy standard może oznaczać również wyższą cenę. Konkurencja cenowa może przynieść pasażerom korzyści, ale może też zwiększać presję na finansowanie przewozów PSC.
Nie należy oczekiwać natychmiastowych efektów. Korzyści z liberalizacji będą zależeć od dojrzałości rynku oraz stworzenia odpowiednich ram prawnych, technicznych, proceduralnych i organizacyjnych. Potrzebne będą czas, konsekwencja i stabilne rozwiązania systemowe.
Z doświadczeń którego kraju europejskiego Polska powinna się najbardziej uczyć i dlaczego?
Trudno wskazać jeden kraj europejski, którego rozwiązania moglibyśmy wprost przenieść na polski grunt. Różnice w poziomie życia, demografii, produktywności, położeniu geograficznym, doświadczeniach historycznych, a także w obecnej sytuacji geopolitycznej sprawiają, że liberalizacja w każdym państwie musi uwzględniać jego specyficzne uwarunkowania. Dlatego uważam, że powinniśmy wypracować własny Polski Model Liberalizacji – rozwiązanie dostosowane do naszych realiów, ponieważ jego powodzenie będzie zależało przede wszystkim od tego, na ile odpowie ono na rzeczywiste potrzeby i warunki Polski.
Gdyby miała Pani wskazać JEDNĄ najważniejszą decyzję, którą należy podjąć w 2026 roku, co by to było?
W mojej ocenie powinna to być zmiana art. 22a ustawy o publicznym transporcie zbiorowym.
Art. 22a jest dodatkowym ograniczeniem ustanowionym w polskiej ustawie, a nie wymogiem wynikającym z prawa UE. Przy jego zmianie należy uwzględnić nie tylko efektywność ekonomiczną i konkurencyjność, ale także znaczenie kolei dla bezpieczeństwa państwa, odporności infrastruktury krytycznej oraz ciągłości usług publicznych, szczególnie w obecnej sytuacji geopolitycznej.
Zasadne byłoby umożliwienie powierzania istotnej części wojewódzkich przewozów podmiotom wewnętrznym, przy jednoczesnym zachowaniu konkurencyjnego wyboru operatorów w pozostałym zakresie. Pozwoliłoby to połączyć zasady konkurencji z potrzebą zapewnienia stabilności, kontroli i ciągłości transportu kolejowego, także w sytuacjach kryzysowych.
Jak rozwiązać problem przepustowości?
To złożone wyzwanie, które wymaga równoczesnych działań w kilku obszarach: inwestycji w infrastrukturę, wykorzystania nowych technologii oraz lepszej organizacji ruchu.
Tylko połączenie tych działań pozwoli zwiększyć przepustowość, stworzyć przestrzeń dla większej liczby przewoźników i jednocześnie zapewnić pasażerom sprawną oraz wysokiej jakości kolej.
Peron Ekspertów
14.10.2026 | Peron Ekspertów
Peron Ekspertów. Dr Robert Czerniak: najpierw odporność systemu, potem pełna konkurencja
„W mojej ocenie pasażer będzie głównym beneficjentem liberalizacji rynku kolejowych przewozów pasażerskich, jednak korzyści te będą pojawiały się stopniowo i będą uzależnione od sposobu wdrażania zmian” – w cyklu Peron Ekspertów głos oddaliśmy dr. Robertowi Czerniakowi.
Więcej
18.09.2026 | Peron Ekspertów
Prof. P. Niedzielski: Szanse i bariery liberalizacji rynku kolejowego
Jak ocenia obecny poziom przygotowania Polski do otwarcia rynku kolejowego prof. dr hab. Piotr Niedzielski? Przeczytaj wywiad o największych barierach dla przewoźników i korzyściach dla pasażerów.
Więcej
12.08.2026 | Peron Ekspertów
Rynek kolejowy przed zmianami. Ekspert o liberalizacji przewozów pasażerskich
Liberalizacja rynku kolejowych przewozów pasażerskich w Polsce może zmienić sposób organizacji transportu regionalnego, zasady konkurencji między przewoźnikami oraz jakość usług dla pasażerów. W rozmowie eksperckiej omawiamy bariery wejścia na rynek, rolę umów PSC i open access oraz warunki skutecznego otwarcia rynku kolejowego.
Więcej
13.07.2026 | Peron Ekspertów
Peron Ekspertów. Marta Strangreciak: liberalizacja jest nacechowana emocjonalnie
„Czy jesteśmy przygotowani do liberalizacji rynku? Jedni się jej bardzo obawiają, a drudzy oczekują, że liberalizacja rynku w cudowny sposób rozwiąże problemy, które z różnych powodów nie zostały do tej pory rozwiązane” – w cyklu Peron Ekspertów głos oddaliśmy Marcie Stangreciak.
Więcej