Najbliższe lata przyniosą duże zmiany w funkcjonowaniu polskiego pasażerskiego transportu kolejowego. To właśnie niebawem w pełni będą wdrażane w praktyce przepisy IV Pakietu Kolejowego Unii Europejskiej, które radykalnie zmieniają zasady funkcjonowania rynku przewozów pasażerskich. Po dziesięcioleciach dominacji jednego przewoźnika, polski rynek kolei dalekobieżnych staje przed wyzwaniem ale i szansą, na głęboką transformację – w kierunku większej konkurencji, lepszej jakości usług i efektywniejszego wykorzystania środków publicznych.

W centrum tego procesu znajduje się Centrum Unijnych Projektów Transportowych (CUPT), które z instytucji zarządzającej funduszami unijnymi przekształca się w organizatora i integratora nowego, konkurencyjnego rynku kolejowego dalekobieżnych przewozów pasażerskich. To właśnie CUPT we współpracy z Ministerstwem Infrastruktury (MI) przygotowuje grunt pod system, w którym międzywojewódzkie i międzynarodowe przewozy kolejowe będą udzielane na podstawie przejrzystych, konkurencyjnych przetargów, finansowanych ze środków publicznych w ramach umów o świadczenie usług publicznych (PSC).

Centrum Unijnych Projektów Transportowych w centrum transformacji rynku

Nowa rola CUPT wykracza daleko poza tradycyjne funkcje administratora środków europejskich. Instytucja ta staje się współarchitektem systemu, który ma zapewnić płynne przejście od monopolu do konkurencyjnego rynku. Kluczowe kompetencje CUPT obejmują kilka strategicznych obszarów.

Po pierwsze, CUPT odpowiada za przygotowanie i przeprowadzenie przetargów na usługi publiczne w transporcie kolejowym (obecnie w formie wsparcia MI, a po powołaniu Krajowego Zarządu Transportu – samodzielna odpowiedzialność). W pierwszej kolejności jednak konieczne jest  opracowanie Nowego Planu Transportowego (NPT), na bazie którego zostanie opracowana oferta przewozowa oraz jej podział na pakiety. Następnie opracowane zostaną wzorcowe zapisy umów PSC, zawierające m.in. zdefiniowanie standardów jakości usług oraz tworzenie mechanizmów monitorowania i rozliczania przewoźników. To zadanie wymaga nie tylko wiedzy prawniczej i ekonomicznej, ale także głębokiego zrozumienia specyfiki rynku kolejowego.

Po drugie, równolegle do prac merytorycznych, toczą się zmiany prawne i organizacyjne, w efekcie których do życia ma zostać powołany Krajowy Zarząd Transportu (KZT) na bazie obecnego CUPT. CUPT pełni zatem funkcję wsparcia organizacyjno-legislacyjnego dla MI jako organizatora i równocześnie przygotowuje się do transformacji w KZT– instytucji, która docelowo będzie odpowiedzialna za udzielanie umów PSC na poziomie krajowym. Centrum pomaga także kształtować ramy prawne i proceduralne, które umożliwią sprawne funkcjonowanie systemu.

Po trzecie, CUPT dba o dialog z rynkiem i rozwój swoich kompetencji. W tym celu utworzył w ramach nowych zadań platformę wymiany wiedzy i doświadczeń w obszarze liberalizacji kolejowych przewozów pasażerskich. Forum Otwarta Kolej stanowi kompleksową bazę wiedzy o liberalizacji – zarówno w wymiarze teoretycznym, jak i praktycznym, czerpiąc z doświadczeń innych krajów europejskich, które wcześniej przeszły przez podobny proces transformacji. Forum pełni również rolę platformy analitycznej gromadzącej dane o rynku kolejowym, monitorującej trendy i oceniającej efektywność wdrażanych rozwiązań. To narzędzie pozwala na podejmowanie decyzji w oparciu o rzetelne dane, dobre praktyki i doświadczenia tych, którzy wcześniej weszli na ścieżkę liberalizacji.

Rola CUPT w tworzeniu nowego rynku kolejowego przewozów pasażerskich

Centrum Unijnych Projektów Transportowych stoi dziś u progu jednej z najważniejszych transformacji w swojej historii – przygotowania do objęcia roli KZT. To nie tylko zmiana instytucjonalna, ale przede wszystkim ogromny krok w stronę nowoczesnego, skoordynowanego i przewidywalnego systemu transportowego w Polsce. CUPT już teraz prowadzi intensywne prace, które mają zapewnić płynne, odpowiedzialne i merytorycznie dopracowane przejęcie nowych kompetencji.

Pierwszym ważnym krokiem było przygotowanie Mapy Drogowej – strategicznego planu działania, który obejmuje przygotowanie oferty przewozowej na rozkład jazdy w sezonie 2030/31, przygotowania i przeprowadzenia procedury przetargowej oraz zaplanowanie całego procesu organizacji i wdrażania zadań KZT. To ambitny projekt, który wymaga zarówno wizji, jak i precyzyjnej koordynacji. Jednocześnie trwają prace nad projektami zmian legislacyjnych, w tym założeniami do ustawy o KZT oraz modyfikacjami innych aktów prawnych. To fundament, bez którego nowy model zarządzania transportem nie mógłby funkcjonować.

Jak już zostało to wspomniane, CUPT aktywnie wspiera Ministerstwo Infrastruktury w przygotowaniu NPT – jednego z ważniejszych dokumentów dla przyszłości transportu publicznego w Polsce. To wsparcie obejmuje analitykę, opracowywanie raportów, przygotowywanie rekomendacji oraz doradztwo strategiczne. Instytucja prowadzi również szeroką współpracę z partnerami krajowymi (m.in. Centralny Port Komunikacyjny – CPK, PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. – PKP PLK, Instytut Kolejnictwa – IK) i międzynarodowymi, czerpiąc z najlepszych praktyk i doświadczeń, które mogą wzmocnić polski system transportowy.

Mapa drogowa liberalizacji do 2030 roku

Kolejnym krokiem, już na bazie Mapy Drogowej, było przygotowanie Raportu Otwarcia – dokumentu, który porządkował dostępne zasoby informacyjne i wskazywał dane wymagające pozyskania lub wypracowania od podstaw. Raport dał impuls do dalszych prac nad uszczegółowieniem zadań niezbędnych do opracowania profesjonalnej dokumentacji przetargowej, kluczowej dla przyszłych umów przewozowych.

Równolegle w CUPT powołano specjalny Zespół Zadaniowy, którego misją było kompleksowe przygotowanie CUPT do nowych obowiązków, w tym opracowanie koncepcji zmian organizacyjnych, jakie będą niezbędne, by instytucja mogła skutecznie pełnić rolę KZT. Już obecnie działa Zespół projektowy, który jest skupiony na realizacji wyodrębnionych projektów w ramach całego procesu.

CUPT inwestuje także w rozwój potencjału ludzkiego. Budowanie kompetencji, szkolenia, poszerzanie wiedzy eksperckiej – to działania, które mają zapewnić, że instytucja będzie dysponować zespołem gotowym do realizacji zadań o strategicznym znaczeniu dla państwa. W tym samym czasie opracowywane są założenia dotyczące zasad finansowania nowych obowiązków, w tym przepływów finansowych związanych z organizacją przewozów.

Skala tych działań pokazuje, jak poważnie CUPT traktuje swoją przyszłą rolę. To nie jest zwykła reorganizacja – to budowa nowego modelu zarządzania transportem, który ma służyć pasażerom, przewoźnikom i całemu państwu przez kolejne dekady. CUPT udowadnia, że potrafi łączyć kompetencje eksperckie z wizją rozwoju, a jednocześnie działać odpowiedzialnie, transparentnie i z myślą o długofalowych korzyściach dla Polski.

Forum Otwarta Kolej – przestrzeń dialogu i wymiany wiedzy

Istotnym narzędziem w procesie przygotowania rynku do liberalizacji jest wspomniane już Forum Otwarta Kolej. To znacznie więcej niż tylko strona informacyjna – razem z warsztatami organizowanymi w ramach Transportowego Obserwatorium Badawczego (TOB) oraz cyklem śniadań eksperckich – to dynamiczne centrum wymiany wiedzy, doświadczeń i najlepszych praktyk dla wszystkich uczestników procesu transformacji rynku kolejowego.

Platforma pełni kilka istotnych funkcji. Stanowi centralne repozytorium dokumentów, analiz i raportów dotyczących liberalizacji – od tłumaczeń przepisów unijnych, przez studia przypadków z innych krajów, po konkretne narzędzia i szablony dokumentów przetargowych. Wszystkie materiały są dostępne publicznie, co zapewnia transparentność procesu i równy dostęp do informacji dla wszystkich zainteresowanych stron.

Portal służy również jako platforma komunikacyjna, gdzie publikowane są informacje o nadchodzących wydarzeniach, warsztatach oraz gdzie będą dostępne informacje o spotkaniach konsultacyjnych. Użytkownicy będą mogli śledzić postępy prac nad kolejnymi etapami liberalizacji, zgłaszać uwagi do projektowanych rozwiązań oraz uczestniczyć w konsultacjach publicznych.

Budowanie kompetencji uczestników rynku

CUPT prowadzi intensywny program warsztatów TOB i spotkań konsultacyjnych (w ramach śniadań eksperckich) o bardziej kameralnym charakterze. Te działania mają na celu nie tylko przekazanie wiedzy, ale przede wszystkim wypracowanie konkretnych, praktycznych rozwiązań wspólnie z ich przyszłymi użytkownikami.

Śniadania eksperckie organizowane w 2025 rok w różnych częściach kraju były przede wszystkim dedykowane rozmowom z organizatorami regionalnymi. Obejmowały one zagadnienia takie jak: przygotowanie specyfikacji istotnych warunków zamówienia dla przetargów PSC, określanie standardów jakości usług i mechanizmów ich monitorowania, kalkulacja kosztów świadczenia usług publicznych, zarządzanie umowami PSC w trakcie ich realizacji, czy rozwiązywanie konfliktów między różnymi typami przewozów. W 2026 będziemy spotykać się m.in. z producentami taboru, operatorami ROSCO, uczelniami czy NGOs.

Szczególnie cenione przez uczestników są warsztaty TOB oparte na metodzie case studies, gdzie analizowane są konkretne problemy związane z liberalizacją. Taka praktyczna nauka na doświadczeniach innych pozwala uniknąć powtarzania błędów i adaptować sprawdzone rozwiązania do polskich warunków.

Harmonogram wdrażania liberalizacji do 2030 roku w przewozach dalekobieżnych

Proces liberalizacji to nie jednorazowe wydarzenie, lecz wieloletni, starannie zaplanowany projekt. CUPT opracował szczegółowy harmonogram działań, który rozciąga się do 2030 roku (kiedy to nastąpi uruchomienie przewozów przez operatorów wyłonionych w przetargach) i jest regularnie aktualizowany.

Lata 2025-2026 to okres intensywnych warsztatów i konsultacji z interesariuszami – samorządami, przewoźnikami, organizacjami pasażerskimi i ekspertami branżowymi. W tym czasie opracowany i poddany konsultacjom będzie NPT, finalizowane będą niezbędne zmiany legislacyjne oraz przygotowywane narzędzia do przeprowadzania przetargów PSC, w tym wzory umów, kryteria oceny ofert i systemy monitorowania jakości usług. W ramach Wstępnych Konsultacji Rynkowych, poddana dialogowi z przewoźnikami będzie m.in. oferta przewozowa. Na platformie Otwarta Kolej publikowane będą kolejne wersje dokumentów, które przechodzić będą proces konsultacji publicznych.

W latach 2027-2028 rozpocznie się proces zawierania pierwszych kontraktów PSC z nowymi przewoźnikami oraz stopniowe wygaszanie dotychczasowej, bezprzetargowej umowy. To najbardziej delikatna faza procesu, wymagająca koordynacji między różnymi podmiotami i minimalizacji ryzyka zakłóceń w obsłudze pasażerów. CUPT planuje w tym okresie intensyfikację spotkań konsultacyjnych, by na bieżąco reagować na pojawiające się wyzwania.

Do końca 2030 roku planowane jest pełne wdrożenie systemu konkurencyjnego, w którym wszystkie przewozy PSC będą udzielane w drodze przejrzystych przetargów, a rynek zacznie funkcjonować w nowej rzeczywistości.

Korzyści i cele liberalizacji

Transformacja rynku kolejowego niesie ze sobą istotne korzyści dla wszystkich grup interesariuszy. Pasażerowie mogą oczekiwać szerszego wyboru usług – od tanich przewozów ekonomicznych po komfortowe pociągi premium – oraz konkurencyjnych cen, które będą efektem rywalizacji między przewoźnikami. Zwiększenie częstotliwości kursów i poprawa punktualności to kolejne spodziewane efekty.

Dla operatorów kolejowych liberalizacja oznacza możliwość wejścia na nowe rynki, rozwijania innowacyjnych modeli biznesowych i konkurowania jakością usług, a nie tylko dostępem do infrastruktury. Nowi gracze przynoszą świeże pomysły i doświadczenia z innych rynków europejskich.

Samorządy i instytucje publiczne zyskują transparentne zasady współpracy z przewoźnikami, możliwość lepszego dopasowania oferty przewozowej do lokalnych potrzeb oraz efektywniejsze wykorzystanie środków publicznych dzięki mechanizmom konkurencji. System PSC pozwala precyzyjnie określić, za co płaci się przewoźnikom i jakie standardy usług są oczekiwane.

Z perspektywy krajowej, liberalizacja sprzyja lepszemu wykorzystaniu funduszy unijnych, rozwojowi całego sektora kolejowego i integracji polskiego rynku z europejską siecią transportową.

Wyzwania i ryzyka procesu transformacji

Mimo obiecujących perspektyw, liberalizacja niesie ze sobą szereg wyzwań i ryzyk, które CUPT aktywnie identyfikuje i podejmuje działania zaradcze. Przede wszystkim stara się myśleć o liberalizacji jako o narzędziu a nie celu samym w sobie.

Złożoność kontraktowania PSC stanowi poważne wyzwanie. Umowy te muszą precyzyjnie określać standardy jakości, mechanizmy rozliczeniowe, procedury kontroli i sankcje za niedotrzymanie warunków. Wymaga to wysokich kompetencji zarówno po stronie zamawiającego, jak i wykonawcy. W odpowiedzi na to wyzwanie, warsztaty organizowane przez CUPT koncentrują się na praktycznych aspektach przygotowania i zarządzania takimi umowami.

Dostosowanie infrastruktury kolejowej do potrzeb wielu operatorów to kolejny obszar problemowy. Zarządca infrastruktury musi zapewnić równy dostęp wszystkim przewoźnikom, co może wymagać inwestycji w systemy informatyczne, czy w kwestie organizacyjne. Niezależnie od tego nadal istotna pozostanie modernizacja sieci kolejowej, w tym prac poprawiających jej przepustowość, czy modernizacja infrastruktury przystankowej.

Konflikty interesów między różnymi grupami interesariuszy są nieuniknione. Dotychczasowy dominujący przewoźnik może obawiać się utraty pozycji rynkowej, nowi gracze mogą mieć trudności z wejściem na rynek, a samorządy – obawy o ciągłość obsługi komunikacyjnej. Forum Otwarta Kolej stanowi przestrzeń, gdzie te konflikty mogą być artykułowane i rozwiązywane w konstruktywny sposób.

Rozwijające się ramy prawne stanowią dodatkowe wyzwanie. Polskie przepisy muszą być dostosowywane do dyrektyw unijnych, a jednocześnie uwzględniać specyfikę krajową. To proces żmudny, wymagający ciągłego monitorowania i aktualizacji. Platforma Otwarta Kolej odgrywać tu będzie ważną rolę, publikując na bieżąco informacje o zmianach legislacyjnych i ich praktycznych konsekwencjach.

Strategia CUPT na rzecz sukcesu liberalizacji

CUPT podejmuje szereg działań wspierających płynne przejście do nowego modelu rynku. Rozbudowa narzędzi analitycznych i przetargowych, w tym platform informatycznych umożliwiających sprawne przeprowadzanie konkursów i monitorowanie umów PSC, to fundament tego procesu. Wszystkie te narzędzia będą konsultowane z przyszłymi użytkownikami w ramach warsztatów i spotkań roboczych.

Kontynuowanie i intensyfikacja programu Forum Otwarta Kolej oraz warsztatów dla wszystkich uczestników rynku buduje kompetencje i wzajemne zrozumienie między różnymi podmiotami. CUPT pełni tu rolę edukatora, moderatora dialogu i integratora środowiska kolejowego.

Wspieranie koordynacji między przewozami PSC i komercyjnymi zapewnia, że system jako całość działać będzie spójnie, a pasażerowie będą mogli skorzystać z połączeń bez względu na to, kto je organizuje i finansuje.

Docelowa rola CUPT

W docelowym modelu rynku CUPT ma pełnić funkcję wspomnianego już Krajowego Zarządu Transportu, odpowiedzialnego za bezpośrednie udzielanie umów PSC na szczeblu krajowym. To naturalna ewolucja kompetencji instytucji, która przez lata budowała wiedzę i doświadczenie w zarządzaniu projektami transportowymi finansowanymi z funduszy UE.

Kluczowe wyzwania i ryzyka procesu

Liberalizacja kolei dalekobieżnych w Polsce to proces złożony, wielowymiarowy i rozciągnięty w czasie. CUPT, jako współarchitekt tej transformacji, wybrał strategię opartą na transparentności, dialogu i partycypacji wszystkich zainteresowanych stron. Forum Otwarta Kolej stanowi materialny wyraz tego podejścia – jest to żywe, dynamiczne narzędzie, które będzie ewoluować wraz z potrzebami rynku i jego uczestników.

Sukces liberalizacji zależy nie tylko od jakości przepisów prawnych czy sprawności procedur administracyjnych, ale przede wszystkim od kompetencji, zaangażowania i wzajemnego zrozumienia wszystkich uczestników rynku. Poprzez setki godzin warsztatów, dziesiątki spotkań konsultacyjnych i tysiące wymian informacji, CUPT buduje tę wspólną bazę wiedzy i doświadczenia.

Pełne efekty liberalizacji będą widoczne dopiero za kilka lat, ale fundamenty nowego systemu – w postaci procedur, narzędzi, kompetencji i sieci relacji między uczestnikami rynku – są już solidnie budowane w CUPT. Od jakości tych fundamentów zależy przyszłość polskiej kolei jako nowoczesnego, konkurencyjnego i efektywnego środka transportu, służącego potrzebom milionów pasażerów. Dlatego CUPT konsekwentnie dba o to, by każdy z tych elementów realnie przekładał się na korzyści dla podróżnych – bo ostatecznie to pasażer i jego komfort są dla nas najważniejszym punktem odniesienia.