Konkurencyjny przetarg w przewozach – co z taborem?
Konkurencyjny przetarg w przewozach – co z taborem?
20 kwietnia odbyło się kolejne spotkanie Sieci ekspertów i obserwatorów Forum Otwarta Kolej. Tym razem tematem był tabor w kontekście otwierania się rynku kolejowych przewozów pasażerskich. Głównym ekspertem, który przedstawił uwarunkowania prawne i wyniki analiz swojego zespołu, był Maciej Fornalczyk – Prezes Fornalczyk i Wspólnicy sp.j.
IV Pakiet Kolejowy, przyjęty przez Parlament Europejski w 2016 roku, zobowiązał państwa członkowskie do stopniowego otwierania rynku. W Polsce większość województw skorzystała z dostępnych przepisów przejściowych – zawarła nowe umowy bezprzetargowe jeszcze przed wejściem w życie obligatoryjnego wymogu przetargowego, zapewniając swoim przewoźnikom kontrakt do 2030 (lub nawet do 2031 roku w niektórych przypadkach). W efekcie konkurencyjne procedury pozostawały wyjątkiem – dotyczyły dotąd jedynie około 10% całkowitej pracy przewozowej. Obecnie sytuacja ta się zmienia w związku ogłaszaniem kolejnych przetargów w regionach.
W centrum debaty o liberalizacji regionalnych przewozów kolejowych leży kwestia, która pozornie wydaje się techniczna, a w istocie jest fundamentalnie polityczna i ekonomiczna: kto powinien być właścicielem taboru i na jakich zasadach udostępniać go operatorowi wyłonionemu w przetargu?
Ekspert przedstawił pięć odrębnych modeli wypracowanych na podstawie polskiego prawa i praktyki europejskiej. Każdy ma inne konsekwencje dla konkurencyjności przetargu, kosztów organizatora, ryzyka operacyjnego i ochrony dotacji unijnych.
Model 1: Zakup taboru przez Organizatora (ORG)
Organizator (urząd marszałkowski) samodzielnie kupuje tabor – często z dofinansowaniem unijnym – i udostępnia go przewoźnikowi w ramach zawartego kontraktu PSC. Operator korzysta z pociągów na czas trwania umowy, ale tabor pozostaje własnością województwa i wraca do organizatora po jej wygaśnięciu.
To model najczęściej stosowany tam, gdzie samorządy przez lata inwestowały własne środki i fundusze UE w odnawianie floty. Zachodniopomorskie zbudowało w ten sposób własną flotę przez 15 lat i deklaruje, że to właśnie ona będzie „kluczem do przetargu” – żaden przyszły oferent nie musi obawiać się braku pociągów. Podkarpacie poszło tą samą drogą, oddając do dyspozycji zwycięzcy przetargu cały tabor regionalny wraz z nową bazą utrzymaniową.
- Zalety: niska bariera wejścia dla nowych operatorów, neutralność konkurencyjna, ochrona przed zwrotem dotacji UE.
- Wady: organizator ponosi całe ryzyko taborowe; ewentualne modyfikacje taboru czy zamówienia uzupełniające wymagają dodatkowych procedur przetargowych.
Model 2: Wynajem taboru przez Organizatora poprzez ROSCO
Organizator nie kupuje taboru bezpośrednio, lecz powołuje (lub korzysta z istniejącej) spółki taborowej typu ROSCO (Rolling Stock Company), która nabywa pociągi i wynajmuje je operatorowi wskazanemu przez organizatora. ROSCO może być: spółką samorządową, spółką mieszaną publiczno-prywatną, prywatną lub podmiotem państwowym.
W standardowym modelu współpracy obowiązek utrzymania i ubezpieczenia taboru spoczywa na przewoźniku. ROSCO zapewnia zatem tabor „gotowy do jazdy”, a codzienne utrzymanie eksploatacyjne, przeglądy i ubezpieczenie pozostają po stronie operatora. Jednocześnie, zgodnie z informacjami przekazanymi podczas spotkań CUPT z producentami, część podmiotów ROSCO deklaruje możliwość świadczenia również usług utrzymaniowych, co wskazuje na stopniowe rozszerzanie zakresu ich działalności.
Model ten jest preferowany przez Komisję Europejską jako optymalny z perspektywy neutralności konkurencyjnej: ROSCO wynajmuje tabor każdemu przyszłemu zwycięzcy przetargu na jednakowych zasadach, eliminując ryzyko „zamrożenia rynku” przez dotychczasowego operatora.
- Zalety: maksymalna neutralność; tabor dostępny dla każdego oferenta; skala zakupów ROSCO pozwala na niższe ceny jednostkowe.
- Wady: wymaga powołania nowej instytucji lub rozbudowania istniejącej; koszty finansowania ROSCO przenoszone są na czynsz.
Model 3: Zakup taboru przez Spółkę Organizatora
Organizator powołuje lub wykorzystuje istniejącą spółkę samorządową (np. przewoźnika regionalnego, jak Koleje Śląskie czy Koleje Mazowieckie), która jest właścicielem taboru. Tabor spełnia wymogi organizatora określone w specyfikacji przetargowej, a wszelkie modyfikacje taboru nie obciążają bezpośrednio organizatora.
Kluczowa cecha odróżniająca ten model od modelu 2: spółka organizatora (a nie neutralna ROSCO) jest właścicielem taboru. Rodzi to ryzyko konfliktu interesów, jeśli ta sama spółka samorządowa startuje w przetargu jako operator – lub jeśli de facto jest jedynym możliwym operatorem.
- Zalety: organizator zachowuje pełną kontrolę nad standardem taboru; uproszczona procedura zmiany specyfikacji.
- Wady: ryzyko naruszenia zasad konkurencji, jeśli spółka będąca właścicielem taboru i spółka-operator to ten sam podmiot lub spółki powiązane.
Model 4: Organizator przejmuje tabor od przewoźnika samorządowego
Model stosowany w sytuacji przejścia od starego systemu (bezprzetargowego powierzenia) do nowego (przetargowego). Organizator przejmuje tabor od dotychczasowego przewoźnika samorządowego – najczęściej w momencie wygaśnięcia lub rozwiązania umowy PSC – i następnie udostępnia go nowemu operatorowi wyłonionemu w przetargu.
To rozwiązanie istotne z perspektywy polskich realiów na lata 2026–2030. W wielu województwach tabor formalnie należy do Polregio lub spółek samorządowych. Zanim można ogłosić przetarg z taborem „do dyspozycji”, trzeba ten tabor najpierw „odkupić” lub „odzyskać” od dotychczasowego operatora.
- Zalety: umożliwia sprawne przejście do modelu konkurencyjnego bez konieczności zakupu nowej floty.
- Wady: złożoność prawna i finansowa przejęcia; spory o wycenę taboru; ryzyko, że dotychczasowy przewoźnik będzie opóźniał przekazanie.
Model 5: Przekształcenie przewoźnika samorządowego w ROSCO
Najbardziej złożony model transformacyjny. Istniejąca spółka samorządowa (np. regionalna spółka kolejowa) zostaje przekształcona ze spółki operatorskiej w spółkę taborową. Przestaje sama realizować usługę PSC, a staje się podmiotem zarządzającym flotą i wynajmującym tabor operatorom wyłanianym w przetargach.
Tego rozwiązania nie wdraża się z dnia na dzień – wymaga głębokiej restrukturyzacji, zmiany statutu, ewentualnie zmiany kadry. Jest jednak atrakcyjne dla województw, które posiadają rozbudowaną spółkę samorządową z dużym parkiem taborowym, ale chcą wprowadzić konkurencję bez ryzyka utraty kontroli nad flotą.
- Zalety: zachowanie wartości majątkowej (taboru) w rękach publicznych przy jednoczesnym otwarciu rynku operatorskiego.
- Wady: najtrudniejszy do wdrożenia; ryzyko oporu organizacyjnego i kadrowego; wymaga przemyślanego harmonogramu.
| Model | Właściciel taboru | Odpowiedzialny za utrzymanie | Bariera wejścia | Ryzyko dla dotacji UE |
|---|---|---|---|---|
| 1. Zakup przez organizatora | Organizator (samorząd) | Przewoźnik | Niska | Minimalne |
| 2. Wynajem przez ROSCO | ROSCO (spółka taborowa) | Przewoźnik | Bardzo niska | Minimalne |
| 3. Zakup przez spółkę organizatora | Spółka samorządowa | Przewoźnik | Niska | Umiarkowane |
| 4. Organizator przejmuje od przewoźnika | Organizator (po przejęciu) | Przewoźnik | Niska | Zależne od warunków |
| 5. Przekształcenie w ROSCO | ROSCO (d. spółka organizatora) | Przewoźnik | Bardzo niska | Minimalne |
Wspólny mianownik wszystkich pięciu modeli: tabor nie powinien pozostawać wyłącznie w rękach operatora. Niezależnie od wybranej ścieżki, neutralny dostęp do floty kolejowej jest warunkiem koniecznym prawdziwej konkurencji w przetargach regionalnych. Co więcej, w ocenie eksperta, przedstawione rozwiązania mogą być z powodzeniem stosowane również na poziomie krajowym – wszędzie tam, gdzie celem jest zwiększenie przejrzystości rynku i wyrównanie szans między podmiotami ubiegającymi się o kontrakty.
Lekcje z Europy: jak to robią inni?
Czechy – model mieszany
- W Czechach funkcjonuje model oparty na współpracy regionalnej.
- Samorządy stopniowo budują wspólną pulę taboru.
- Proces ten jest rozłożony na lata i zakłada sukcesywne zwiększanie zasobów.
Szwecja – model lekki
- Tabor jest własnością regionalnej spółki AB Transitio.
- Transitio finansuje zakup pojazdów i udostępnia je operatorom, którzy wygrywają przetargi.
- Dzięki temu operatorzy nie muszą inwestować we własny tabor, a regiony zachowują kontrolę nad zasobami.
Niemcy – model mieszany
- Tabor może być własnością operatorów lub być przez nich leasingowany.
- Organizatorzy przewozów również posiadają część taboru.
- Istnieje zasada gwarantowanego przekazania taboru od poprzedniego operatora do nowego, co zapewnia ciągłość usług.
Włochy – model masywny
- Funkcjonuje model, w którym większość taboru jest własnością przewoźników.
- Przewoźnik może stać się również operatorem infrastrukturalnym, co odróżnia ten rynek od wielu innych w Europie.
- W domenie publicznej pojawiają się jednak informacje, że regiony zaczynają budować własne pule taborowe, aby zwiększać konkurencyjność postępowań i uniezależniać się od przewoźników posiadających tabor. Dodatkowo Ministerstwo zakupiło nowy tabor dla przewozów dalekobieżnych.
Francja – model bardzo lekki
- Tabor jest własnością regionów.
- To region (odpowiednik naszego województwa) udostępnia pojazdy operatorowi, który wygra dane postępowanie.
- Przewoźnik nie musi więc posiadać własnego taboru – jego rolą jest świadczenie usługi, a nie inwestowanie w środki trwałe.
Hiszpania – model mieszany (w kierunku lekkiego)
- Działa spółka zależna od podmiotu zasiedziałego, pełniąca funkcję podmiotu taborowego (ROSCO).
- Spółka ta wynajmuje tabor nowym operatorom, co ułatwia wejście na rynek.
- Obecnie trwa powolne przejście od modelu masywnego do modelu lekkiego, w którym tabor staje się własnością organizatorów przewozów, a nie przewoźników.
Zakończenie: Czas ucieka
Polska kolej stoi przed momentem przełomowym. Do 2030 roku wygasną umowy obejmujące blisko całość regionalnych oraz dalekobieżnych przewozów pasażerskich. To nie jest odległa perspektywa – budowa puli taborowej, przeprowadzenie przetargu, podpisanie umowy i przygotowanie nowego operatora do wejścia na sieć zajmuje co najmniej 3–4 lata. Według kalendarza decyzje muszą zapaść teraz.
W Polsce debata trwa. Wynik zdecyduje o tym, jak Polacy będą podróżować po kraju przez kolejne lata.
Analizy i raporty
07.09.2026 | Analizy i raporty
Belgia, jako kolejny kraj UE wkracza na ścieżkę liberalizacji rynku dotowanych kolejowych przewozów pasażerskich
W lipcu br. Rząd federalny Belgii zatwierdził strategię stopniowego przejścia do systemu przetargów konkurencyjnych po wygaśnięciu obecnej umowy o świadczenie usług publicznych zawartej z narodowym przewoźnikiem SNCB w 2032 r. W przypadku Belgii oznacza to pierwszą formalną decyzję polityczną dotyczącą otwarcia rynku po 2032 r.
Więcej
07.09.2026 | Analizy i raporty
Czego dziś oczekują pasażerowie kolei? Wnioski z najnowszego badania UTK a przyszłość rynku przewozów międzyregionalnych
Urząd Transportu Kolejowego opublikował wyniki kolejnej edycji badania „Jakość usług w sektorze pasażerskich przewozów kolejowych – badanie opinii pasażerów 2025”. Raport pojawia się w wyjątkowo interesującym momencie dla polskiej kolei. Z jednej strony liczba podróżnych osiąga historyczne rekordy, z drugiej coraz częściej dyskutowane są zmiany związane z otwieraniem rynku kolejowego na konkurencję i stopniową liberalizacją przewozów pasażerskich.
Więcej
28.07.2026 | Analizy i raporty
Nie tylko Deutsche Bahn. Jaki jest bilans 30 lat konkurencji na kolei pasażerskiej w Niemczech?
Choć powszechna percepcja niemieckiej kolei wciąż koncentruje się wokół dominującej roli Deutsche Bahn, rzeczywistość jest znacznie bardziej złożona. Niemcy pozostają krajem z największą liczbą aktywnych przewoźników kolejowych w Europie – 375. Ewolucja niemieckiego rynku kolejowego ma bardziej ewolucyjny niż rewolucyjny charakter, a proces otwierania rynku trwa tam od trzech dekad.
Więcej
21.07.2026 | Analizy i raporty
Liberalizacja kolei okiem NGO | Raport ze spotkania Otwarta Kolej
Otwarta Kolej i przedstawiciele NGO debatują o przyszłości. Jak liberalizacja kolei zmieni rynek przewozów w Polsce? Poznaj szczegółowy raport analityczny o szansach, barierach taborowych i cyfryzacji, które zadecydują o sukcesie otwarcia torów dla nowych przewoźników.
Więcej