Podsumowanie warsztatów Transportowego Obserwatorium Badawczego na rzecz Otwartej Kolei
1 października 2026 odbyły się 8. warsztaty Transportowego Obserwatorium Badawczego na rzecz Otwartej Kolei. Spotkanie pt. Tor do zwycięstwa: podział ryzyk, kryteria i wybór operatora kolejowego, poświęcono kluczowym wyzwaniom stojącym przed regionalnymi organizatorami transportu kolejowego w kontekście skutecznego przygotowania oraz przeprowadzania postępowań na wybór operatorów w pasażerskich przewozach. Głównym celem analitycznym dyskusji było zidentyfikowanie ryzyk rynkowych, ocena praktycznych rozwiązań stosowanych w umowach przewozowych, zmierzenie się z problemem doboru kryteriów jakościowych oraz wypracowanie założeń dla przetargów, które będą atrakcyjne dla rynku i rzetelnie zabezpieczą jakość usług dla pasażerów przy racjonalnym gospodarowaniu środkami publicznymi.
Przedmiotem niniejszego opracowania jest syntetyczna i wieloaspektowa analiza wyzwań oraz wniosków dotyczących przygotowania i przeprowadzania postępowań przetargowych na wybór operatora w wojewódzkich kolejowych przewozach pasażerskich, o których była mowa podczas spotkania. Podstawowym założeniem warsztatów jak zwykle było odejście od czysto teoretycznych rozważań na rzecz wymiany praktycznych doświadczeń z funkcjonowania rynku kolejowego. Przeanalizowano dotychczasowe praktyki kontraktowe w Polsce, Czechach, Niemczech i Szwecji oraz warunki, jakie muszą zostać spełnione, aby kolejne postępowania przetargowe były z jednej strony atrakcyjne dla wykonawców, a z drugiej – w pełni zabezpieczały interes pasażerów i samorządów.
I. DIAGNOZA BARIER I RELACJI W DŁUGOTERMINOWYCH POSTĘPOWANIACH PRZETARGOWYCH
W toku dyskusji dokonano identyfikacji i oceny barier, które ograniczają sprawność ogłaszania i realizowania długoterminowych przetargów w poszczególnych regionach.
- Czynniki niepewności w kontraktach długoterminowych:
– Niestabilność otoczenia makroekonomicznego: Wskazano, że dużą barierą przy konstruowaniu umów wieloletnich była i jest trudność w precyzyjnym prognozowaniu kosztów energii elektrycznej, paliwa oraz wskaźników inflacyjnych w odległej perspektywie czasowej.
– Zmienność ram prawnych i budżetowych: Zauważono niepewność samorządów co do stabilności długoterminowego finansowania przewozów ze środków publicznych, co skutkowało ostrożnością w zaciąganiu wieloletnich zobowiązań finansowych. Dodatkowym czynnikiem ryzyka jest możliwość pojawienia się nowych wymogów prawnych na poziomie krajowym i unijnym, które mogą wymagać kosztownych dostosowań taboru oraz systemów eksploatacyjnych. Dotyczy to w szczególności regulacji związanych z cyberbezpieczeństwem pojazdów i systemów sterowania ruchem, ochroną danych, cyfryzacją transportu, interoperacyjnością, czy wymaganiami środowiskowymi. Niepewność co do zakresu i terminów wdrażania nowych obowiązków zwiększa ostrożność organizatorów transportu przy planowaniu długoterminowych inwestycji i kontraktów.
- Ewolucja relacji na linii Organizator – Operator:
– Od modelu konfrontacyjnego do partnerskiego: Przeanalizowano historyczne relacje między samorządami regionalnymi a przewoźnikami. Wskazano, że dotychczasowy model oparty na jednostronnym przerzucaniu ryzyka i rozbudowanym systemie kar skutkował narastaniem konfliktów, roszczeniami finansowymi oraz ryzykiem zerwania umów.
– Potrzebę budowania zaufania i transparentności: Za ważny wniosek można uznać konieczność zdefiniowania relacji na nowo jako partnerstwa publiczno-operacyjnego, w którym obie strony mają jasno określone cele, transparentne procedury weryfikacji oraz podział odpowiedzialności dostosowany do możliwości ich kontroli.
II. ANALIZA PODZIAŁU RYZYK KONTRAKTOWYCH
Głównym obszarem dyskusji była szczegółowa identyfikacja ryzyk występujących w kolejowym transporcie regionalnym oraz poszukiwanie optymalnego modelu ich alokacji.
| Kategoria ryzyka | Obecna praktyka | Propozycja |
| Popyt i przychody | Pełne ryzyko po jednej stronie kontraktu | Podział ryzyka między organizatora i operatora |
| Ceny energii i paliw | Organizator ponosi skutki zmian cen | Automatyczna indeksacja kosztów |
| Dostępność infrastruktury | Nieprecyzyjny podział odpowiedzialności | Klauzule wyłączające odpowiedzialność operatora za zdarzenia infrastrukturalne |
| Tabor i mobilizacja | Ryzyko uruchomienia po stronie operatora | Wydłużony okres przygotowawczy i mobilizacyjny |
| Kadry i personel | Całość ryzyka po stronie operatora | Ryzyko zasadniczo po stronie operatora, z mechanizmami wsparcia w sytuacjach nadzwyczajnych |
- Ryzyko popytowe i przychodowe:
– Przejęcie ryzyka przez operatora: Przeanalizowano skutki przekazania pełnego ryzyka przychodowego operatorowi. Zdarzało się, że przewoźnicy, chcąc zabezpieczyć się przed spadkiem liczby pasażerów, wliczali do ofert bardzo wysokie marże ryzyka, co podnosiło oczekiwaną kwotę rekompensaty.
– Przejęcie ryzyka przez organizatora: Zwrócono uwagę, że całkowite przejęcie ryzyka popytu przez samorząd demotywuje operatora do dbania o frekwencję, jakość obsługi i optymalizację rozkładu jazdy.
– Wniosek: Proponowano stosowanie rozwiązań pośrednich (hybrydowych), np. korytarzy przychodowych, w których ryzyko wahań popytu do określonego poziomu ponosi operator, zaś powyżej tego progu ulega ono podziałowi lub zostaje przejęte przez organizatora.
- Ryzyko cen energii elektrycznej i paliw:
– Nieefektywność stałej ceny: Uznano, że żądanie stałej ceny za wozokilometr bez elastycznych klauzul waloryzacyjnych stało się główną przyczyną braku zainteresowania przetargami ze strony rynku.
– Wniosek: Zoptymalizowany kontrakt powinien zawierać obiektywne, oparte na indeksach rynkowych mechanizmy automatycznej waloryzacji. Chroni to operatora przed utratą płynności finansowej, a organizatora zabezpiecza przed nieuzasadnionym zawyżaniem stawek w ofertach.
- Ryzyko infrastrukturalne i prace modernizacyjne:
– Wpływ zarządcy infrastruktury: Wskazano na duży problem opóźnień i utrudnień wynikających z długotrwałych prac remontowych i modernizacyjnych na sieci kolejowej.
– Wniosek: Ustalono, że operator nie powinien ponosić odpowiedzialności odszkodowawczej ani kar umownych za uchybienia punktualności bezpośrednio spowodowane przez zarządcę infrastruktury. W umowach należy precyzyjnie określić procedury wprowadzania zastępczej komunikacji autobusowej oraz zasady pokrywania jej dodatkowych kosztów.
- Ryzyko taborowe i kadrowe:
– Bariera wejścia na rynek: Wykazano, że wymóg posiadania własnego, nowoczesnego taboru już w momencie składania oferty drastycznie ograniczał konkurencję, faworyzując podmioty zasiedziałe.
– Wniosek: Wskazano na potrzebę wydłużenia okresu mobilizacji (czasu od podpisania umowy do rozpoczęcia przewozów), jeśli operator ma dostarczyć nowy tabor. Alternatywnie rekomendowano model udostępniania taboru będącego własnością samorządu województwa, co wyrównuje szanse konkurencyjne. W zakresie kadr podkreślono konieczność uwzględnienia ogólnorynkowego niedoboru maszynistów przy planowaniu wielkości pracy przewozowej.
III. KRYTERIA JAKOŚCIOWE
- Diagnoza przyczyn odejścia od kryteriów jakościowych:
– Doświadczenia z lat 2007–2010: Kryteria jakościowe stosowane w latach 2007-2010 nie były rozstrzygające przy uzyskiwaniu zamówień – różnice w kryteriach cenowych były na tyle istotne, że deklarowana wyższa punktualność czy większa liczba sztuk nowowprowadzonego taboru nie miały znaczenia na wybór wykonawcy. Duża część postępowań kończyła się złożeniem oferty przez wyłącznie jednego wykonawcę.
– Dominacja kryteriów cenowych (w postaci jedynego lub dwóch kryteriów łącznie składających się na 100% oceny ofert) wydaje się skutkiem dążenia do upraszczania postępowań (minimalizacji ryzyka prawnego), dojrzałym poziomem opisu przedmiotu zamówienia przewidującym egzekwowanie jakości na poziomie realizacji umowy (kary umowne, bonus za osiągnięcie celów zarządczych) oraz coraz większym udziałem taboru należącego do zamawiających i brakiem możliwości pozyskania taboru fabrycznie nowego w okresach mobilizacji przewidzianych w postępowaniach (ograniczona możliwość stosowania kryteriów dot. taboru).
- Wnioski z doświadczeń europejskich oraz innych branż transportowych:
– Doświadczenia zagraniczne: Przeanalizowano modele funkcjonujące w Niemczech, Czechach oraz Szwecji. Wykazano, że rynki te różnią się podejściem do zarządzania jakością w kontraktach PSO. W Czechach dominuje kryterium cenowe i dopuszczenie niższego standardu taboru przy zachowaniu innych parametrów jakościowych, z kolei w Niemczech model zróżnicowany jest regionalnie, jednak uniwersalną zasadą jest postawienie wysokich wymagań jakościowych w modelu rozliczeń brutto. Podobnie w Szwecji modelowi rozliczeń brutto towarzyszy rozbudowany katalog wymagań jakościowych wprowadzanych zarówno na poziomie kryterium oceny ofert jak i samej treści umowy.
– Transfer dobrych praktyk z transportu miejskiego: Zwrócono uwagę na doświadczenia innych branż publicznego transportu zbiorowego, gdzie powodzeniem cieszą się wskaźniki oceniające m.in. wiek floty, emisyjność, wyposażenie w wybrane elementy systemu informacji pasażerskiej.
- Rekomendowane kierunki zmian w kryteriach oceny ofert:
– Mierzalność i obiektywizm: Wyciągnięto wniosek, że powrót do kryteriów pozacenowych wymaga stosowania wyłącznie wskaźników twardych, w pełni weryfikowalnych na etapie składania ofert.
– Proponowane parametry jakościowe:
-
- Rezerwa taborowa – ocena zdolności operatora do zapewnienia pojazdów zastępczych w przypadku awarii.
- Standard techniczny i ekologiczny pojazdów – premiowanie niskiej emisyjności, klimatyzacji, Wi-Fi oraz standardu dostosowania do potrzeb osób niepełnosprawnych.
- Wskaźniki punktualności i niezawodności deklarowane w ofercie i zabezpieczone odpowiednimi mechanizmami umownymi.
IV. PROCES PRZETARGOWY
W ramach prac poddano szczegółowej analizie strukturę postępowania przetargowego, koncentrując się na mechanizmach utrzymania jakości i stabilności finansowej kontraktu.
- Optymalizacja okresu trwania umowy:
- Przeanalizowano wpływ długości kontraktu na koszty i jakość. Wskazano, że umowy zbyt krótkie uniemożliwiają inwestycje i podnoszą koszty jednostkowe. Zaproponowano dążenie do kontraktów dłuższych.
- Transformacja systemu kar umownych w system motywacyjny:
- Nieskuteczność wyłącznej penalizacji: Wykazano, że jednostronny system wysokich kar umownych sprzyja ukrywaniu niedociągnięć operacyjnych i generuje długotrwałe spory prawne.
- Wdrożenie mechanizmu bonus-malus: Rekomendowano wprowadzenie systemu symetrycznego: obok jednoznacznych, stopniowanych kar za odwołane kursy czy drastyczne spóźnienia, zaproponowano premie finansowe za osiąganie wykraczających poza minima wskazane w umowie wskaźników punktualności i satysfakcji pasażerów.
- Zapewnienie elastyczności umowy:
- Wskazano, że umowa wieloletnia musi przewidywać procedury elastycznego dostosowywania w zależności od potrzeb organizatora i dostępności środków budżetowych, bez konieczności renegocjacji całej umowy.
V. WNIOSKI KOŃCOWE
Na podstawie spotkania i przeprowadzonej analizy można sformułować wnioski istotne dla samorządów regionalnych oraz instytucji odpowiedzialnych za rozwój transportu kolejowego:
- Prowadzenie Wstępnych Konsultacji Rynkowych: Podkreślono, że każde wdrożenie nowej architektury przetargowej powinno być poprzedzone ustrukturyzowanym dialogiem z rynkiem, co pozwala zminimalizować ryzyko braku ofert lub przewartościowania kosztów przez przewoźników. Uznano za korzystniejsze (przede wszystkim bezpieczniejsze pod kątem ryzyk prawnych) rozwiązanie oparte na WKR niż prowadzenie trybu postepowania z negocjacjami.
- Budowanie równowagi pomiędzy efektywnością kosztową a jakością usług: Podkreślono, że model wyboru przewoźnika powinien w większym stopniu uwzględniać jakość świadczonych usług, niezawodność realizacji przewozów oraz doświadczenie wykonawcy. Pozwoli to lepiej odpowiadać na oczekiwania pasażerów i wspierać rozwój konkurencji jakościowej.
- Rozwijanie partnerskiego dialogu organizatorów z rynkiem przewozowym: Zwrócono uwagę na znaczenie regularnych konsultacji pomiędzy organizatorami, przewoźnikami oraz podmiotami finansującymi transport publiczny. Wczesna wymiana informacji zwiększa przewidywalność procesów zakupowych i ogranicza ryzyko niepowodzenia postępowań.
- Zwiększanie świadomości wśród wewnętrznych, niemerytorycznych komórek organizatora transportu publicznego: Wskazano na potrzebę systematycznego budowania wiedzy na temat specyfiki kolejowych umów o świadczenie usług publicznych nie tylko wśród zespołów merytorycznych odpowiedzialnych za transport, ale również wśród pracowników zajmujących się finansami, budżetem, zamówieniami publicznymi, kontrolą, audytem czy obsługą prawną. Lepsze zrozumienie charakterystyki rynku przewozów kolejowych, zasad alokacji ryzyk, mechanizmów waloryzacji kosztów oraz uwarunkowań eksploatacyjnych pozwoli na sprawniejsze przygotowanie i prowadzenie postępowań, ograniczenie sporów interpretacyjnych oraz bardziej świadome podejmowanie decyzji wpływających na funkcjonowanie transportu publicznego. Podkreślono, że skuteczne wdrażanie nowoczesnych modeli kontraktowania wymaga zaangażowania i zrozumienia ich specyfiki przez wszystkie komórki organizacyjne uczestniczące w procesie przygotowania i realizacji umów.
- Upowszechnianie dobrych praktyk w zakresie alokacji ryzyk kontraktowych: Wskazano na potrzebę rozwijania platformy wymiany doświadczeń dotyczących podziału odpowiedzialności pomiędzy zamawiającym a wykonawcą. Pozwoli to ograniczać spory kontraktowe i tworzyć bardziej stabilne warunki realizacji usług publicznych.
- Wzmocnienie kompetencji organizatorów transportu regionalnego: Uczestnicy rekomendowali rozwijanie działań szkoleniowych i analitycznych wspierających przygotowanie oraz prowadzenie postępowań przetargowych. Szczególnie istotne jest budowanie wiedzy w zakresie zarządzania ryzykiem, waloryzacji kosztów i monitorowania jakości usług.
Podsumowanie
Spotkanie potwierdziło, że jednym z głównych wyzwań stojących przed organizatorami regionalnego transportu kolejowego jest wypracowanie bardziej przewidywalnych, przejrzystych i atrakcyjnych dla rynku zasad kontraktowania usług przewozowych. W trakcie dyskusji uczestnicy wymienili doświadczenia dotyczące podziału ryzyk, mechanizmów waloryzacji, kryteriów oceny ofert oraz organizacji zastępczej komunikacji autobusowej, wskazując zarówno na dobre praktyki, jak i obszary wymagające dalszych prac.
Szczególną uwagę zwrócono na potrzebę rozwijania dialogu z rynkiem oraz budowania kompetencji nie tylko w zespołach odpowiedzialnych za transport, ale również w komórkach zajmujących się finansami, zamówieniami publicznymi, obsługą prawną czy kontrolą. Uczestnicy zgodzili się, że skuteczne wdrażanie nowych modeli umów wymaga wspólnego zrozumienia specyfiki rynku kolejowego przez wszystkie podmioty zaangażowane w proces przygotowania i realizacji kontraktów.
Przedstawione analizy, wyniki badań i doświadczenia praktyczne stanowią cenny materiał do dalszych prac nad rekomendacjami wspierającymi organizatorów transportu publicznego w przygotowywaniu efektywnych i stabilnych postępowań przetargowych.
Podziękowania
Serdecznie dziękujemy wszystkim uczestnikom za aktywny udział w spotkaniu, merytoryczne dyskusje oraz gotowość do dzielenia się doświadczeniami i praktyczną wiedzą. Szczególne podziękowania kierujemy do prelegentów, panelistów oraz ekspertów, których zaangażowanie pozwoliło spojrzeć na omawiane zagadnienia z różnych perspektyw.
Mamy nadzieję, że wypracowane wnioski będą stanowić inspirację do dalszych działań na rzecz rozwoju regionalnego transportu kolejowego. Liczymy na kontynuację współpracy podczas kolejnych spotkań oraz dalszą wymianę doświadczeń służących podnoszeniu jakości organizacji przewozów pasażerskich.
Wydarzenia
05.11.2026 | Wydarzenia
CUPT na XVI Kongresie Kolejowym. O przyszłości przewozów dalekobieżnych po 2030 roku
Kongres stanowił forum wymiany doświadczeń pomiędzy przedstawicielami administracji publicznej, branży kolejowej, środowiska eksperckiego oraz podmiotów odpowiedzialnych za kształtowanie polityki transportowej państwa. Przeczytaj nasze podsumowanie!
Więcej
02.11.2026 | Wydarzenia
Kiedy i jak stosować bodźce motywacyjne w umowach PSC?
Zapraszamy do zapoznania się ze skrótem informacji z ostatniego spotkania Sieci Ekspertów i Obserwatorów Forum Otwarta Kolej, które odbyło się pod koniec października 2026 roku.
Więcej
29.10.2026 | Wydarzenia
CUPT na konferencji w Zakopanem. „Otwarta Kolej. Konkurencja, dostępność i mobilność – rola CUPT w transformacji transportu”
Przeczytaj o XX Konferencji Naukowo-Technicznej „Zintegrowany transport publiczny w obsłudze miast i regionów – PublicTrans 2026”, która odbyła się w dniach 21–23 października 2026 roku.
Więcej
22.10.2026 | Wydarzenia
Rozporządzenie w sprawie Planu Transportowego i Wstępne ogłoszenie informacyjne dotyczące usług publicznych w zakresie transportu pasażerskiego
Przeczytaj o rozporządzeniu w sprawie Planu Transportowego Ministra Infrastruktury, a także o opublikowanym na stronie internetowej TED „Wstępnym ogłoszeniu informacyjnym dotyczącym usług publicznych w zakresie transportu pasażerskiego”.
Więcej